トップ 東京大学 1978年 理系 第4問

東京大学 1978年 理系 第4問 解説

旧課程/行列・一次変換数学B/数列数学3/極限テーマ/数学的帰納法テーマ/場合分け
東京大学 1978年 理系 第4問 解説

方針・初手

解法1

まず $A^n$ を推測するために、$A^2$ を計算する。

$$ A^2 = \begin{pmatrix} \frac{1}{3} & 5 \\ 0 & 3 \end{pmatrix} \begin{pmatrix} \frac{1}{3} & 5 \\ 0 & 3 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} \left(\frac{1}{3}\right)^2 & \frac{5}{3} + 15 \\ 0 & 3^2 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} \left(\frac{1}{3}\right)^2 & \frac{50}{3} \\ 0 & 3^2 \end{pmatrix} $$

ここで、上三角行列 $A = \begin{pmatrix} \alpha & \beta \\ 0 & \gamma \end{pmatrix}$ ($\alpha \neq \gamma$)の $n$ 乗は、一般に $A^n = \begin{pmatrix} \alpha^n & \beta \frac{\gamma^n - \alpha^n}{\gamma - \alpha} \\ 0 & \gamma^n \end{pmatrix}$ となることが知られている。 この性質から、$(1,2)$ 成分は $5 \cdot \frac{3^n - (1/3)^n}{3 - 1/3} = \frac{15}{8} \left\{ 3^n - \left(\frac{1}{3}\right)^n \right\}$ と推測できる。

したがって、

$$ A^n = \begin{pmatrix} \left(\frac{1}{3}\right)^n & \frac{15}{8} \left\{ 3^n - \left(\frac{1}{3}\right)^n \right\} \\ 0 & 3^n \end{pmatrix} $$

と推測できる。これを数学的帰納法で証明する。

(I)

$n=1$ のとき

$$ A^1 = \begin{pmatrix} \frac{1}{3} & \frac{15}{8} \left( 3 - \frac{1}{3} \right) \\ 0 & 3 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} \frac{1}{3} & \frac{15}{8} \cdot \frac{8}{3} \\ 0 & 3 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} \frac{1}{3} & 5 \\ 0 & 3 \end{pmatrix} $$

となり、確かに成立する。

(II)

$n=k$ ($k$ は正の整数) のとき成立すると仮定する

すなわち、

$$ A^k = \begin{pmatrix} \left(\frac{1}{3}\right)^k & \frac{15}{8} \left\{ 3^k - \left(\frac{1}{3}\right)^k \right\} \\ 0 & 3^k \end{pmatrix} $$

と仮定する。このとき $n=k+1$ について考えると、

$$ \begin{aligned} A^{k+1} &= A^k A \\ &= \begin{pmatrix} \left(\frac{1}{3}\right)^k & \frac{15}{8} \left\{ 3^k - \left(\frac{1}{3}\right)^k \right\} \\ 0 & 3^k \end{pmatrix} \begin{pmatrix} \frac{1}{3} & 5 \\ 0 & 3 \end{pmatrix} \\ &= \begin{pmatrix} \left(\frac{1}{3}\right)^{k+1} & 5 \left(\frac{1}{3}\right)^k + \frac{45}{8} \left\{ 3^k - \left(\frac{1}{3}\right)^k \right\} \\ 0 & 3^{k+1} \end{pmatrix} \end{aligned} $$

ここで $(1,2)$ 成分を計算すると、

$$ \begin{aligned} 5 \left(\frac{1}{3}\right)^k + \frac{45}{8} \cdot 3^k - \frac{45}{8} \left(\frac{1}{3}\right)^k &= \frac{45}{8} \cdot 3^k - \frac{5}{8} \left(\frac{1}{3}\right)^k \\ &= \frac{15}{8} \cdot 3 \cdot 3^k - \frac{15}{8} \cdot \frac{1}{3} \left(\frac{1}{3}\right)^k \\ &= \frac{15}{8} \left\{ 3^{k+1} - \left(\frac{1}{3}\right)^{k+1} \right\} \end{aligned} $$

となり、$n=k+1$ のときも推測した式が成り立つ。

(I), (II) より、すべての正の整数 $n$ について

$$ A^n = \begin{pmatrix} \left(\frac{1}{3}\right)^n & \frac{15}{8} \left\{ 3^n - \left(\frac{1}{3}\right)^n \right\} \\ 0 & 3^n \end{pmatrix} $$

である。

次に、$\begin{pmatrix} a_n \\ b_n \end{pmatrix} = A^n \begin{pmatrix} a \\ b \end{pmatrix}$ を計算する。

$$ \begin{pmatrix} a_n \\ b_n \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} \left(\frac{1}{3}\right)^n & \frac{15}{8} \left\{ 3^n - \left(\frac{1}{3}\right)^n \right\} \\ 0 & 3^n \end{pmatrix} \begin{pmatrix} a \\ b \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} a \left(\frac{1}{3}\right)^n + \frac{15}{8} b \left\{ 3^n - \left(\frac{1}{3}\right)^n \right\} \\ b \cdot 3^n \end{pmatrix} $$

したがって、

$$ a_n = \left( a - \frac{15}{8} b \right) \left(\frac{1}{3}\right)^n + \frac{15}{8} b \cdot 3^n, \quad b_n = b \cdot 3^n $$

これを用いて極限 $u, v$ を求める。項の大きさから、$b$ の値によって場合分けを行う。

(i)

$b \neq 0$ の場合

$a_n, b_n$ において $n \to \infty$ のとき最も速く発散する項は $3^n$ であるため、極限を求める式において分母・分子を $3^n$ で割る。 $3^n > 0$ であるから、分母は $\sqrt{{a_n}^2 + {b_n}^2} = 3^n \sqrt{\left(\frac{a_n}{3^n}\right)^2 + \left(\frac{b_n}{3^n}\right)^2}$ と変形できる。

$$ \frac{a_n}{3^n} = \left( a - \frac{15}{8} b \right) \left(\frac{1}{9}\right)^n + \frac{15}{8} b, \quad \frac{b_n}{3^n} = b $$

$n \to \infty$ のとき $\left(\frac{1}{9}\right)^n \to 0$ であるから、$\frac{a_n}{3^n} \to \frac{15}{8} b$ となる。 したがって、極限 $u, v$ は

$$ u = \lim_{n \to \infty} \frac{\frac{a_n}{3^n}}{\sqrt{\left(\frac{a_n}{3^n}\right)^2 + \left(\frac{b_n}{3^n}\right)^2}} = \frac{\frac{15}{8} b}{\sqrt{\left(\frac{15}{8} b\right)^2 + b^2}} = \frac{\frac{15}{8} b}{\sqrt{\frac{289}{64} b^2}} = \frac{\frac{15}{8} b}{\frac{17}{8} |b|} $$

$$ v = \lim_{n \to \infty} \frac{\frac{b_n}{3^n}}{\sqrt{\left(\frac{a_n}{3^n}\right)^2 + \left(\frac{b_n}{3^n}\right)^2}} = \frac{b}{\sqrt{\left(\frac{15}{8} b\right)^2 + b^2}} = \frac{b}{\frac{17}{8} |b|} $$

ここで、$|b|$ の外し方によってさらに符号で場合分けが生じる。

$b > 0$ のとき

$|b| = b$ であるから、

$$ u = \frac{\frac{15}{8} b}{\frac{17}{8} b} = \frac{15}{17}, \quad v = \frac{b}{\frac{17}{8} b} = \frac{8}{17} $$

$b < 0$ のとき

$|b| = -b$ であるから、

$$ u = \frac{\frac{15}{8} b}{-\frac{17}{8} b} = -\frac{15}{17}, \quad v = \frac{b}{-\frac{17}{8} b} = -\frac{8}{17} $$

(ii)

$b = 0$ の場合

条件 $\begin{pmatrix} a \\ b \end{pmatrix} \neq \begin{pmatrix} 0 \\ 0 \end{pmatrix}$ より、$a \neq 0$ である。 このとき、$a_n = a \left(\frac{1}{3}\right)^n$, $b_n = 0$ となる。

$$ u = \lim_{n \to \infty} \frac{a \left(\frac{1}{3}\right)^n}{\sqrt{\left(a \left(\frac{1}{3}\right)^n\right)^2 + 0^2}} = \lim_{n \to \infty} \frac{a \left(\frac{1}{3}\right)^n}{|a| \left(\frac{1}{3}\right)^n} = \frac{a}{|a|} $$

$$ v = \lim_{n \to \infty} \frac{0}{\sqrt{\left(a \left(\frac{1}{3}\right)^n\right)^2 + 0^2}} = 0 $$

$a > 0$ のとき

$$ u = 1, \quad v = 0 $$

$a < 0$ のとき

$$ u = -1, \quad v = 0 $$

解説

答え

$$ A^n = \begin{pmatrix} \left(\frac{1}{3}\right)^n & \frac{15}{8} \left\{ 3^n - \left(\frac{1}{3}\right)^n \right\} \\ 0 & 3^n \end{pmatrix} $$

極限 $u, v$ は以下の通り。

自分の記録

ログインすると保存できます。

誤りを報告

解説の誤り、誤字、表示崩れに気づいた場合は送信してください。ログイン不要です。